گرایش : فقه و مبانی حقوق اسلامی

عنوان :   بررسي خمس از ديدگاه فقهاي اماميه و فقهاي اهل سنت

دانشگاه آزاد اسلامي

واحد ياسوج 

دانشكده علوم انسانی، گروه الهیات

پايان‌نامه براي دريافت درجه كارشناسي ارشد «M.A.»

گرایش: فقه و مبانی حقوق اسلامی

عنوان:

بررسي خمس از ديدگاه فقهاي اماميه و فقهاي اهل سنت

استاد راهنما:

دكتر علی پورجواهری

استاد مشاور:

دكتر محمدباقر عامری‌نیا

پایان نامه

بخش هایی از متن پایان نامه :

(ممکن می باشد هنگام انتقال از فایل اصلی به داخل سایت بعضی متون به هم بریزد یا بعضی نمادها و اشکال درج نشود اما در فایل دانلودی همه چیز مرتب و کامل می باشد)

فهرست مطالب

عنوان                  صفحه

چكيده 1

مقدمه 2

فصل اول: کلیات

1- كليات 3

1-1- طرح تحقيق 3

1-1-1- بيان مسأله 3

1-1-2- پرسش اصلی پژوهش 3

1-1-3- فرضیه‌های پژوهش 3

1-1-4- اهداف پژوهش 3

1-1-5- سوابق پژوهش 3

1-1-6- جنبه نوآوري تحقيق 3

1-1-7- روش تحقيق 3

1-1-8- محدوديت‌ها و مشكلات 3

1-2- مفاهيم 3

1-2-1- معنای لغوی خمس، فیء، انفال و غنیمت 3

1-2-2- معنای اصطلاحی خمس 3

1-2-3- تفاوت غنیمت، فیء و انفال 3

1-3- ادله خمس 3

1-3-1- ادله قرآنی 3

1-3-2- ادله روایی 3

1-3-3- دلیل اجماع 3

فصل دوم: پیشینه تاریخی و فقهی خمس

2- پیشینه تاریخی و فقهی خمس 3

2-1- خمس در عصر پیامبر گرامی اسلام (ص) 3

2-1-1- منابع خمس 3

2-1-2- موارد مصرف خمس 3

2-2- خمس در دوران خلفا 3

2-3- خمس در زمان ائمه (ع) 3

2-3-1- منابع خمس 3

2-3-2- توزیع خمس 3

2-4- خمس در عصر غیبت 3

2-4-1- منابع خمس 3

2-4-1-1- غنیمت 3

2-4-1-2- ارباح مکاسب 3

2-4-1-3- زمین انتقال یافته از مسلمان به ذمّی 3

2-4-1-4- معدن 3

2-4-1-5-مال حلال آمیخته به حرام 3

2-4-1-6- کنز 3

2-4-1-7- غوص 3

2-5- نتیجه بحث 3

فصل سوم: دیدگاه فقهای امامیه و اهل سنت در خصوص منابع اصلی خمس

3- دیدگاه فقهای امامیه و اهل سنت در خصوص منابع اصلی خمس 3

3-1- دیدگاه اهل سنت دربارۀ خمس 3

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را در شماره بندی انتهای صفحه بخوانید              

3-2- دیدگاه شیعه دربارۀ خمس 3

3-3- علت های اهل تسنن بر انحصار خمس در غنیمت جنگی 3

3-3-1- پاسخ دلیل اول 3

3-3-2- پاسخ دلیل دوم 3

3-3-3- چکیدۀ دیدگاه‌ها 3

3-3-4- حکم زمین غنیمتی 3

3-4- مالکیت عمومی 3

3-4-1- وجوه فرق میان ملکیت عمومی و دولتی 3

3-4-2- جهاد ابتدایی 3

3-4-3- جایگاه خمس در جهاد بی‌اذن امام 3

3-4-4- جهاد دفاعی 3

3-4-5- جنگ مسلمان با مسلمان‌نما 3

3-5- معادن از دیدگاه فقها 3

3-5-1- نظریات حقوقی دربارۀ معادن 3

3-5-5-1- دیدگاه اول ودلایل آن 3

3-5-5-2- دیدگاه دوم و علت های آن اشتراک در معادن 3

3-5-5-3- دیدگاه سوم و علت های آن 3

3-5-5-4- مطالعه دیدگاهها 3

3-5-5-5- ردّ علت های و قول به اشتراک معادن 3

3-5-5-6- راههای ثبوت حق ویژه در معادن 3

3-5-5-7- سرچشمۀ حق ویژه در معدن و حکم خمس  آن 3

3-5-6- خمس جواهر دریایی 3

3-5-7- عنبر 3

3-5-8- ثروتهای دریایی 3

3-6- کنز (گنج) 3

3-6-2- ویژگیهای مشترک معدن، گنج و جواهر دریایی 3

3-7- خمس مال حلال مخلوط به حرام 3

3-8- خمس زمین انتقالی 3

3-8-1- خمس زمین ذمی 3

3-9- جایگاه خمس ارباح مکاسب 3

3-9-1- دیدگاه فقها 3

فصل چهارم: مصارف خمس

4- مصارف خمس 3

4-1- دیدگاه فقها 3

4-2- تقسیم خمس بعد از نبی 3

نتيجه گيري 3

فهرست منابع 

چكيده

یکی از تدابیر دین مبین اسلام در رفع نیازهای مالی جامعه، فریضه خمس می‌باشد که در کنار زکات واجب گردیده می باشد و از نظر معروف فقها جهت تأمین هزینه‌های سادات که از زکات محرومند و نیز سهم امام (ع) مورد بهره گیری قرار می‌گیرد.

با در نظر داشتن اختلافاتی که در وجوب خمس در عصر غیبت، موارد آن و نیز مصارف خمس بین فقهای امامیه و اهل سنت هست هدف این پژوهش مطالعه خمس از منظر مذاهب خمسه در قالب یک پژوهش نظری به شیوه کتابخانه‌ای می‌باشد به نحوی که وجوه افتراق و اشتراک مذاهب خمسه در سه محور حکم، منابع و مصارف خمس مورد مطالعه قرار گرفته می باشد. مهمترین یافته‌های این پژوهش عبارت‌اند از:

فقهای مذاهب خمسه عقیده دارند که خمس واجب می باشد. دیدگاه غالب فقهای اهل سنت انحصار خمس به غنائم جنگی می باشد اما خمس نزد فقهای امامیه در منابع هفت‌گانه (غنیمت، ارباح مکاسب، زمین منتقله به ذمی، معدن، کنز، غوص، مال حلاب آمیخته به حرام، معدن) واجب می باشد. فقهای امامیه در شش چیز (سهم خدا، سهم پیامبر، سهم ذی‌القربی، سهم ایتام، سهم مساکین، سهم در راه‌ماندگان) و فقهای اهل سنت (حنیفه، شافعیه، مالکیه) مصارف خمس را در پنج چیز (سهم پیامبر، سهم ذی‌القربی، سهم ایتام، سهم مساکین، سهم در راه‌ماندگان) اختصار کرده‌اند.

واژه هاي كليدي: خمس، فقه امامیه، اهل سنت، منابع خمس، مصارف خمس.

مقدمه

تردیدی نیست که اسلام به صورت یک مکتب اخلاقی، فلسفی و یا اعتقادی محض ظهور نکرد؛ بلکه به عنوان یک آیین جامع ـ که تمام نیازهای مادی و معنوی در آن پیش بینی شده ـ وارد حیطه ظهور گذاشت. از سوی دیگر، این مکتب از همان عصر رسول خدا(ص) با تأسیس حکومت همراه بود؛ در نتیجه برای اداره آن نیاز به یک پشتوانه مالی غنی و منظم داشت که بتواند در سایه تشکیل حکومت اسلامی از بینوایان، بیماران، بی سرپرستان، معلولان و یتیمان جامعه دستگیری نماید و این خلأ اقتصادی را پرکند. خداوند متعال با نزول آیات زکات دست یاری و رحمت بی پایانش را به کمک نبی اکرم(ص) فرستاد و با واجب ساختن زکات، این نقص و کاستی را برطرف نمود. این فریضه الهی از مالیاتهایی می باشد که در حقیقت جزو اموال عمومی جامعه اسلامی به شمار می رود و نیز به غیر بنی هاشم «سادات» اختصاص دارد و لذا مصارف آن عموماً موارد یاد شده می باشد. اما امام به عنوان رئیس حکومت نیز هزینه هایی دارد که بایستی تأمین گردد. او برای پیشبرد نظام اسلامی و اداره جامعه، به بودجه فراوانی نیاز دارد. فریضه خمس برای تأمین این مقصود، بر متمکنان جامعه واجب گردیده می باشد. خمس یکی از مسلّمات اسلام می باشد که قرآن مجید وجوب آن را به صراحت اظهار نموده می باشد. قرآن ادای خمس را با ایمان به خداوند پیوند زده می باشد. از اینجا روشن می گردد که نه فقط اعتقاد به وجوب خمس، بلکه ادای آن از ضروریات دین می باشد. آن چیز که بین شیعه و اهل سنت مشترک و مسلّم می باشد، وجوب خمس بر اموال جنگی می باشد. اما مکتب اهل بیت(ع) با در نظر داشتن ظاهر آیه خمس و نظر به عرف و لغت، علاوه بر اموال غنیمت جنگی، خمس هر چیزی را که بر آن در لغت و عرف، غنیمت و فواید صدق می کند، واجب می داند و روایات فریقین را بر این مطلب دلیل آورده می باشد. اما اکثر اهل سنت وجوب خمس را فقط بر اموال جنگی منحصر کرده اند، اگر چه بعضی از آنها خمس را بر گنج و بعضی دیگر بر اشیا نیز لازم می دانند. فلسفه اختصاص خمس به خاندان پیامبر هم این می باشد که از یک طرف از زحمات پیوسته آن خاندان تقدیر به اقدام آید و هم آنها از نظر اقتصادی به مردم نیاز نداشته باشند و از همه مهم تر در اداره نظام جامعه کمکی به این خاندان باشد.

این پژوهش با پرداختن به مطالعه خمس از دیدگاه مذاهب پنج‌گانه به شکل تطبیقی کوشش دارد به گوشه ای از قدرت و قوت حکومت اسلامی در طرفداری از سلامت اقتصادی جامعه تصریح نماید.

 

1-1-1- بيان مسأله

خمس در اسلام، جايگاه ويژه‌اي دارد و از فرایض مالى مسلمانان محسوب مى گردد. فقهاى اهل سنّت، خمس را فقط در غنایم جنگى و گنج و معادن، واجب مى دانند، لیکن از نظر فقهاى شیعه، خمس بر هفت چیز واجب می باشد. (شيخ طوسي، 1406ق، ص116)

 اهل سنّت مانند ما شیعیان، در مواردى به وجوب خمس در غیر غنایم جنگى عقیده دارند، لیکن در این مسئله میان مذاهب چهارگانه حنفى، مالکى، حنبلى و شافعى، تفاوت نظر هست. حنفى ها به غیر از غنیمت جنگى، در «معدن و رِکاز» نیز خمس را واجب مى دانند، اما مى گویند: معادن سه قسم می باشد و یک قسم آن، خمس دارد. در گنج نیز خمس واجب مى باشد و مصرف آن دو مانند غنیمت جنگى می باشد. مالکى ها مى گویند: در گنج و معدن طلا و نقره، خمس واجب می باشد و مصرف آنها را مانند غنایم جنگى مى دانند. شافعى ها و حنابله مى گویند: در رِکاز یا گنج، خمس واجب می باشد. با در نظر داشتن اينكه بين فقهاي اماميه و اهل سنت از يكسو و خود فقهاي اهل سنت از سوي ديگر در متعلقات و احكام خمس اختلاف نظر و ابهاماتي هست، لازم می باشد اين اختلافات و ابهامات مورد بررسي و تبيين قرار بگيرد. (همان منبع، 117).

لذا در اين پایان نامه بر‌آنيم تا با مطالعه دیدگاه فقهای مذاهب خمسه در خصوص خمس وجوه افتراق و اشتراک آنها را استخراج و موضوع را به شکل تطبیقی و علمی مورد تجزیه و تحلیل قرار دهیم

1-1-2- پرسش اصلی پژوهش

– وجوه افتراق و اشتراک مذاهب خمسه در مورد خمس چیست؟

1-1-3- فرضیه‌های پژوهش

  • مذاهب خمسه در اصل وجوب خمس اشتراک نظر دارند.
  • مذاهب خمسه در تعلق گرفتن خمس به غنائم جنگی اشتراک نظر دارند و در سایر متعلقات خمس اختلاف نظر دارند.
  • وتعلق خمس به زائد بر موونه، مال مخلوط به حرام و زمینی که ذمی از مسلمان مسلمان می‌خرد مختص به فقه امامیه می باشد..
  • مذاهب خمسه در مصرف خمس چه از جهت نحوه تقسیم و چه از جهت نحوه هزینه کردن اختلاف نظر دارند.

1-1-4- اهداف پژوهش

  • مطالعه دیدگاه مذاهب خمسه در خصوص خمس چه از جهت حکم تکلیفی، متعلقات و مصارف آن.
  • مطالعه و استخراج وجوه اشتراک مذاهب خمسه در خصوص خمس.
  • مطالعه و استخراج وجوه افتراق مذاهب خمسه در خصوص خمس.
  • مطالعه و تحلیل ادله مذاهب خمسه در خصوص خمس.

1-1-5- سوابق پژوهش

نگارنده این پژوهش در خصوص بحث خمس در فقه امامیه و اهل سنت به شکل تطبیقی  کتاب مستقلی نیافته می باشد و اگرچه در لابلای کتب فقهی مباحثی با عنوان خمس هست اما به کاری جامع که تا کنون تفاوت خمس را از منظر فقهای پنج‌گانه مورد مطالعه قرار دهد برخورد نکردم. البته در این خصوص می توان به کتاب « خمس، چالش‌ها و راهکارها » نوشته دفتر تبلیغات اسلامی شعبه خراسان رضوی که بحث تحولات تاریخی خمس را مورد مطالعه قرار داده می باشد، می‌توان تصریح نمود (دفتر تبلیغات اسلامی، 1386).

همچنین کتاب « روش محاسبه خمس طبق نظر نه تن از مراجع تقلید» تألیف علی اصغر ظهیری از دیگر کتبی می باشد که بحث خمس را به شکل مختصر ازمنظر فقهی مورد بحث قرار داده می باشد (ظهیری، 1382). همچنان‌ کتاب «مطالعه تاریخی و فقهی خمس» به قلم عبدالرحمن انصاری و مصطفی آخوندی توسط نشر بوستان کتاب چاپ شده می باشد (انصاری و آخوندی، 1386).

همچنین فداحسین عابدی مقاله‌ای با عنوان « مطالعه خمس از دیدگاه شیعه و اهل سنت» به نگارش در آورده که در مجله طلوع چاپ شده می باشد (عابدی، 1387).

1-1-6- جنبه نوآوري تحقيق

اگرچه در خصوص خمس و مطالعه تطبيقي آن در مذاهب 5 گانه مقالاتي نگاشته شده می باشد اما كاري جامع كه همه زواياي خمس را در مذاهب پنج گانه مورد بررسي قرار دهد انجام نشده می باشد. اين پايان‌نامه مي‌تواند اين مهم را به انجام برساند.

1-1-7- روش تحقيق

روش استدلالي و تحليل منطقي و عقلاني كه از ويژگي تحقيقات کتابخانه ای مي‌باشد كه در اين تحقيق با بهره گیری از منابع و مطالعات كتابخانه‌اي مانند كتب، مقالات، پايان‌نامه‌ها، كتابخانه الكترونيك، مطالب، جمع‌آوري و مورد بهره گیری واقع گرديده می باشد.

1-1-8- محدوديت‌ها و مشكلات

شما می توانید مطالب مشابه این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید                     

با در نظر داشتن كمبود كتب مرجع و مهم در خصوص مباحث فقهي، براي تهيه منابع سفرهايي را به شهر قم انجام داده و براي تهيه منابع به مرکز فقهی اهل بیت (ع) و کتابخانه بزرگ فقهی آیت‌الله فاضل لنکرانی و کتابخانه تخصصی فقه قم مراجعه نمودم. برای ترجمه مطالب عربی نیز با سختي‌هايي مواجه شدم.

 

1-2- مفاهيم

1-2-1- معنای لغوی خمس، فیء، انفال و غنیمت

خمس، در فرهنگ لغت به معنای «یک‌پنجم» و جمع آن «اخماس» می باشد (ابن مقصود، 1405ق، ج 6، ص115).

فیء، در لغت به معنای بازگشت می باشد. به هر مالی که از کفار، بدون جنگ به دست می‌آید فیء گفته می گردد (پیشین، ج 1، ص614).

انفال، جمع نفل می باشد، به معنای غنیمت و هبه، یا جمع نفل می باشد به معنای زیاده که مقصود در شرع غنایم جنگی و یا هر مالی می باشد که مالک خاص ندارد (راغب اصفهانی، مفردات قرآن، فضل بن حسن، مجمع‌البیان، ج 4، 1415). از امام محمد باقر و امام صادق (ع) روایت می باشد: «انفال به هر مالی گفته می گردد که از دار حرب بدون جنگ به دست آید که اهل آن از آن کوچ کرده‌باشند.» (راوندی، 1356، ص165)

غنیمت، به دست آمدن چیزی بدون زحمت می باشد. صاحب مفردات الفاظ قرآن گفته می باشد: دستیابی به منفعت و سود می باشد. سپس درمورد هر سود به دست آمده‌ای که در سایه پیروزی بر دشمن و یا کسب کار فراهم گردیده، به کار رفته می باشد (لسان‌العرب و مفردات الفاظ قرآن به نقل از ظهیری، 1388، ص37).

تعداد صفحه :128

قیمت : چهارده هزار و هفتصد تومان